براهين اثبات واجب الوجود

برهان اول خداشناسى: برهان صديقين

سوره فصلت /آيه 54

تقرير اول

قلب مؤمن

مؤمن بر طريق مستقيم حركت مي كند و از مسير فطرت - كه حق تعالي قلب او را با آن تخمير كرده است -  خارج نمي شود. اما ساير قلب ها از مسير فطرت خارج اند. آمده است كه رسول خدا(ص) خطي مستقيم بر زمين كشيد، خطوطي نيز در اطراف آن رسم كرد و فرمود: "اين خط مستقيم وسطي راه من است."

ثانياً مؤمن تابع انسان كامل است و انسان كامل مظهر جميع اسماء و صفات خدا و سيرش مستقيم است.

اين كه در سوره حمد مي خوانيم "اهدنا الصراط المستقيم" اين صراط مستقيم، راهي است كه پروردگار انسان كامل بر آن است از لحاظ ربوبيت و ظاهريت؛ و انسان كامل هم بر همين مسير است از لحاظ مربوبيت و مظهريت. البته ساير موجودات بر اين صراط مستقيم نيستند و انحرافاتي در آنها مشاهده مي گردد. مؤمن تابع انسان كامل است و در مسير عقل، خود را در كيفيت سير معنوي مداخله نمي دهد نتيجتاً وصول او به كمال هم تابع وصول انسان كامل است. به شرط آن كه قلب خود را از تصرفات و وسوسه هاي شيطان و خودپرستي حفظ كند.

فرق قلب مؤمن و قلب منافق

قلب مؤمن از فطرت اصلي خارج نشده و هر چه از حقايق ايماني و معارف الهي به او القا شود، خواهد پذيرفت. لذا در روايت آمده است كه قلب مؤمن مفتوح است، اما قلب منافق چون با تيرگي هاي مخالف فطرت آغشته شده است (مانند حب نفس، تعصبات جاهلي و اخلاق ناپسند) مسدود مي باشد و حرف حق و حقيقت را پذيرا نيست و صفحه آن همچون صفحه اي سياه وتاريك است كه نقشي نمي پذيرد. قلب مشرك و منافق واژگون و بسته است؛ اما تفاوت بين قلب مشرك و منافق اين است كهقلب مشرك به دليل اين كه متوجه معبود غير حقيقي است دو ويژگي دارد: خضوع صادقانه در برابر غير خدا و ويژگي ديگر نقص و كدورت به خاطر اين خضوع. لذا قلب مشرك واژگونه است.

 اما منافق گاهي وقت ها مشرك است؛ لذا در اين هنگام قلب او مثل قلب مشرك، "واژگونه" مي باشد و گاه مطالب حق را مي شنود و مي فهمد، ولي به دليل ظلمت و تيرگي قلبش آن را نمي پذيرد، لذا در اين اوقات قلب او "مسدود" مي باشد. پس قلب منافق هم واژگونه است و هم مسدود.

آیه‏ای از قرآن

«لیجزی الله الصادقین بصدقهم و یعذب المنافقین ان شاء او یتوب علیهم ان الله‏کان غفورا رحیما.» ⁽¹⁾ .

قرآن در این آیه مبارکه، منافق را در برابر صادق قرار داده است; از این دانسته‏می‏شود که منافق صادق نمی‏باشد و دروغ گو خواهد بود و نفاق نمونه‏ای است ازدروغ گویی.

اکنون شایسته است که منافق شناسانیده و علامت‏هایش نشان داده شود.

سخنی از رسول خداصلی الله علیه وآله

امام جعفر صادق‏علیه السلام فرمایش جدش رسول خدا را چنین بیان می‏کند:

«سه چیز است که در هر کس یافت‏شود، منافق خواهد بود، هر چند روزه بگیرد ونماز بخواند و خودش چنین پندارد که مسلمان است: در امانت‏خیانت کند; در سخن‏دروغ بگوید; در وعده خلف کند.» ⁽²⁾ .

بنابر این، خیانت در امانت، دروغ در سخن، خلف در وعده، اگر در کسی یافت‏شود، او منافق می‏باشد و او را در صف مسلمانان با ایمان راه نیست. نظر دقیق،تشخیص می‏دهد که هر یک از این صفات سه گانه، نوعی از بی حقیقتی می‏باشد.

) احزاب (33) آیه 24.

2) وافی، ج 4، ص 239.

هركس كتابهای اخلاقی حضرت امام(ره) را مرور كند، به این حقیقت‏می رسد كه ایشان به مثابه طبیبی غمخوار، نسبت‏به بیماری اخلاقی‏انسانها، دغدغه خاطر دارد و پی در پی، تلاش می كند كه بیمارخود را در ابتدا متوجه بیماری خود سازد; آن گاه میزان خطر وزیان آن بیماری را گوشزد كند و سپس با ارائه راه علاج، اصرارورزد كه او را گریزی از آن نیست; چه در غیر این صورت، هلاكت‏ابدی متوجه او خواهد بود. باری! این صفت معلمان الهی و مربیان‏روحانی است كه برای اصلاح دنیا و آخرت خلق، چنین دغدغه ای‏دارند. خدای متعال درباره نخستین طبیب معنوی اسلام، یعنی‏پیامبر اكرم، چنین می فرماید:

لقد جائكم رسول من انفسكم عزیز علیه ما عنتم حریص علیكم‏بالمؤمنین رئوف رحیم

و حضرت امیر(ع) درباره پیامبر اكرم می فرماید:

طبیب دوار بطبه قد احكم مراهمه و احمی مواسمه.

طبیبی كه بر سر بیماران، گردان است و مرهم او، بیماری رابهترین درمان و [آنجا كه دارو سودی ندهد]، داغ او سوزان.

جای جای (شرح حدیث جنود عقل و جهل)، لبالب است از نصایح هشداردهنده و خیر خواهانه حضرت امام(ره) برای همگان. ایشان می‏فرماید:

هان ای عزیز! اگر انسان این مطالبی را كه به موازین برهانیه،پیش اهلش ثابت و به نور كشف و شهود، نزد اصحاب معرفت مشهوداست و مطابق با اشارات، بلكه صراحات كتاب الهی و احادیث‏شریفه‏وارده از اهل بیت وحی و تنزیل است، احتمال نیز دهد، باید آرام‏نگیرد تا نفس را اصلاح كند.

امام(ره) در جای دیگر، انسانها را چنین مخاطب ساخته است:

ای انسان بیچاره! چه حسرتی خواهی داشت آن روزی كه پرده طبیعت‏از چشم برداشته شود و معاینه كنی كه آنچه در عالم قدم زدی وكوشش كردی، در راه بیچارگی و شقاوت و بدبختی خودت بوده و راه‏چاره و طریق جبران نیز مسدود شده و دستت از همه جا كوتاه!...

ای عزیز! اكنون تا حجابهای غلیظ طبیعت، نور فطرت را بكلی زائل‏نكرده و كدورتهای معاصی، صفای باطنی قلب را بكلی نبرده... دامن‏همتی به كمر زن و دری از سعادت به روی خود باز كن...

از جمله فصلهای كتاب كه حضرت امام (ره) بیشتر بدان پرداخته،فصل (تواضع و كبر) است. ایشان پس از نقل روایتی در باب كبر از(اصول كافی) كه در آن آمده در جهنم وادی یی است‏به نام سقربرای متكبران، چنین آورده است:

عزیزا! انسان اگر احتمال صدق این طور احادیث را بدهد، بایدبیشتر از ما در صدد علاج نفس برآید. جایی كه چیزی، خود محل‏عذاب و آتش است، از شدت حرارت به ناله در آید و از نفس آن،جهنم محترق شود، آیا ما با این عذاب باید چطور به سر بریم؟...

وای به حال غفلت و سرمستی ما! امان از این بی هوشی و خواب‏سنگین ما!

و نیز می فرماید:

آیا نیامده وقت آن كه درصدد اصلاح نفس برآییم و برای علاج امراض‏آن، قدمی برداریم؟ سرمایه جوانی را به رایگان از دست دادیم وبا غرور نفس و شیطان، جوانی را كه باید با آن سعادتهای دوجهان را تهیه كنیم، از كف نهادیم. اكنون نیز درصدد اصلاح برنمی‏آییم تا سرمایه حیات هم از دست‏برود و با خسران تام و شقاوت‏كامل، از این دنیا منتقل شویم.

3. اخلاق، قابل تغییر است

چنانكه از عبارت مرحوم نراقی (اختلف الاوائل فی امكان ازاله‏الاخلاق وعدمه) برمی آید، بحث از امكان تغییر صفات و ملكات‏اخلاقی، دارای پیشینه كهن است. استدلال مخالفان امكان تحول‏اخلاقی، افزون بر برخی ادله نقلی، این ادعاست كه صفات اخلاقی،طبیعی است; یعنی همگام با مزاج و طبیعت آدمی است و از این رو،ازاله آن، محال است.

از جمله ادله نقلی این دسته از بزرگان، این روایت از پیامبراكرم است كه در آن آمده:

الناس معادن كمعادن الذهب والفضه خیارهم فی الجاهلیه خیارهم فی‏الاسلام.

مردم به سان معادن طلا و نقره اند. نیكانشان در دوران جاهلیت،نیكان در اسلام اند.

بر این ادعا، پاسخهای متقنی در كتب اخلاق آمده است; چرا كه‏فلسفه ارسال پیامبران و تشریع شرایع و نظام اخلاقی، اصلاح جامعه‏بشری و تصفیه نفوس و زمینه سازی برای بهره مندی آنها از سعادت‏جاودان اخروی عنوان شده است و اگر قرار باشد تربیت اخلاقی،محال باشد و صفات و ملكات اخلاقی، ثابت و لایتغیر باشد، نتیجه‏آن، لغو بودن نظام تربیتی اخلاقی ادیان آسمانی خواهد بود. به‏علاوه، نادرستی این ادعا با برهان و تجربه نیز ثابت‏شده است.

حضرت امام(ره)، در بحثهایی از نگاشته گرانسنگ خود، بر تحول‏پذیری اخلاق آدمی، پای فشرده است و می نویسد:

...انسان می تواند نشئه خود را تبدیل كند و مظهریت ابلیسیه رابه مظهریت آدمیه مبدل نماید; زیرا كه انسان تا در عالم طبیعت‏كه دار تغیر و تبدل و نشئه تصرم و هیولیت است واقع است، به‏واسطه قوه منفعله كه حق تعالی به او عنایت نموده و راه سعادت وشقاوت را واضح فرموده، می تواند نقائص خود را مبدل به كمالات ورذائل خویش را تبدیل به خصائل حمیده و سیئات خود را مبدل به‏حسنات نماید.

چنانكه مشهود است، حضرت امام (ره) در این بیان خود، بر مبانی‏فلسفی مربوط به جهان شناخت، همچون نظام تحول و تبدل در هستی‏و هیولا بودن جهان مادی و گذرا بودن آن، تكیه كرده است. بدین‏ترتیب، ایشان دیدگاه (ذاتی بودن صفات اخلاقی) را چنین به بادانتقاد گرفته است:

و اینكه معروف است: (فلان خلق زشت و یا فلان صفت رذیله از ذاتیات‏است و قابل تغییر نیست، اصلی ندارد و حرفی بی اساس و ناشی ازقلت تدبر است...; بلكه با ریاضات و مجاهدات، تمام صفات نفسانیه‏را می توان تبدیل [نمود] و تغییر داد. حتی جبن و بخل و حرص وطمع را می توان مبدل به شجاعت و كرم و قناعت و عزت نفس نمود.

ایشان در جای دیگری نیز جبلی بودن اخلاق را رد كرده و چنین‏آورده است:

باید دانست كه انسان، مادامی كه در این دنیاست، به واسطه آنكه‏در تحت تغیرات و تصرفات واقع است، تبدیل هر ملكه به ملكه[ای‏دیگر] می تواند بكند و اینكه می گویند: (فلان خلق، فطری و جبلی‏است و قابل تغییر نیست)، كلامی است‏بی اساس و پایه علمی‏ندارد.

حضرت امام(ره) برای تایید مدعای خود، از سه دلیل عقلی، شهودی ونقلی، كمك گرفته است و می فرماید:

این مطلب، علاوه بر آنكه برهانی است در فلسفه و وجدانی نیز هست،شاهد بزرگش آن است كه در شریعت مطهره، تمام اخلاق فاسده، موردنهی واقع شده است و برای علاج آنها دستور داده شده و تمام اخلاق‏حسنه، مورد امر است و برای تحصیل آنها نیز دستور رسیده است.

^{مجلات علوم حدیث - شماره 14}

^{ادامه دارد..........}